Postovi
«U BRDIMA, HORORI - srpski film strave" Dejan Ognjanović, Niški kulturni centar, Niš, 2007.
«Zakleo se bumbar u cvet i u med,
da će na livadi da napravi red.
Neće tu da vršlja od sad bilo ko,
ni zeka, ni jaga, ni koza, ni vo.»
U prikladnom formatu školske knjige, sad već prošle godine izašla je knjiga Dejana Ognjanovića, «U brdima horori – srpski film strave». Reč je o prvom ozbiljnom pokušaju da se domaći filmovi grupišu po jednom žanru i u tom ključu analiziraju. Dokazavši se kao ljubitelj i poznavalac horor žanra (brojne filmske kritike, eseji, knjiga «Faustovski ekran: Đavo na filmu», niz priča i roman «Naživo»), Ognjanović je i do sada pokušavao da razbije dvostruki geto (em je iz unutrašnjosti, em se bavi hororom), studioznošću kojom se ne može pohvaliti veliki broj fanovski orijentisanih, često uskomislećih, ljubitelja jednog žanra.
«U brdima horori - srpski film strave», kako podnaslov kaže, bavi se prepoznavanjem i analizom domaćih horor filmova. Svestan činjenice da se žanr kao odrednica ne podrazumeva u domaćoj kinematografiji, te da ne postoji kontinuitet u takvom načinu rada na filmovima i razmišljanju o njima, Ognjanović čitaoca dovodi u poziciju da se zamisli nad ovim pitanjem sa šire, kulturološke pozicije, umesto da mu prosto nametne svoj način definisanja. Kada knjigu čitate, počev od otvaranja problema zašto kultura, bogata fantastičnim predanjima, nije iznedrila horor u literaturi i na filmu, pa do analize konkretnih naslova, stiče se utisak da prolazite kroz proces osvešćivanja. Naslovi koje Ognjanović doslovno priziva, tu su sve vreme, razbacani po kolektivnom nesvesnom, ali retko dovođeni pod zajednički sadržalac koji ne samo da ih drži na okupu, već omogućava njihovo bolje razumevanje i, samim tim, ukazuje na načine i pravce za neke nove priče i filmove, što autor i navodi kao jedan od osnovnih ciljeva knjige.
Ako se izuzmu knjige koje se bave pojedinim filmskim autorima ili one o filmovima crnog talasa, može se reći da je «U brdima horori», prvi ozbiljan pokušaj razabiranja unutar domaće kinematografije, a da nije po sredi sagledavanje iste od spolja, kao niz istorijskih poglavlja. Ognjanović filmove sagledava u skladu sa njihovim unutrašnjim bićem, ostavljajući pomenute istorijske odrednice kao kontekst i pozadinu gde im je mesto, ne pridajući im značaj ključnog načina za klasifikaciju i razumevanje. Nešto kao da vraćate decu pravim roditeljima iz privremenih kampova gde su svrstavani po visini. I tek kada se nađu rame uz rame, ispostavlja se da je iza njih još jedna veća porodica, čitavo porodično stablo stranih filmadžija i književnika u kojima se njihove mane i vrline daleko jasnije razabiru, spram zurenja u sopstveni odraz u ogledalu.
Knjiga je podeljena u tri dela. Polazeći od očigledne kontradikcije - fantastikom bogata narodna predanja, spram odsustva autorskog, književnog i filmskog horora, u prvom delu knjige, Ognjanović ukazuje na istorijske, kulturološke, političke i ekonomske razloge koji su doveli do ovog odsustva. Često se vraća temi nepriviklosti srpskog mentaliteta hororu i potrebi da se Zlo, čak i kad mu se ne pristupa sa parodijske ili ironične strane, veže za društveno-politički kontekst, retko dosežući do metafizičkog sprata.
Drugi deo se, unutar pojedinačnih eseja, bavi sledećim filmovima: Leptirica (Đorđe Kadijević, 1973.), Štićenik (Đorđe Kadijević, 1973.), Devičanska svirka (Đorđe Kadijević, 1973.), San doktora Mišića (Branko Pleša, 1973.), Prokletinja (Branko Pleša, 1975.), Kičma (Vlatko Gilić, 1975.), Čovek koga treba ubiti (Veljko Bulajić, 1979.), Variola Vera (Goran Marković, 1982.), Već viđeno (Goran Marković, 1987.), Sveto Mesto (Đorđe Kadijević, 1990.), Pun mesec nad Beogradom (Dragan Kresoja, 1993.), T.T. Sindrom (Dejan Zečević, 2000.), Šejtanov ratnik (Stevan Filipović, 2006.). Pored ovih naslova, Ognjanović se osvrće i na kratke horor filmove, nastale u okviru filmskih škola i od strane amatera, ukazujući na potencijale nastupajuće generacije.
Kako su neki od pomenutih filmova prikazani samo jednom na televiziji (npr. Devičanska svirka), a i tada bez značajne refleksije od strane kritike, njihova podrobna analiza na jednom mestu i u prikladnom kontekstu, ima i svoj istorijski značaj i popunjava očigledne propuste u čuvanju i promišljanju zanemarenih poglavlja istorije domaćeg filma. Svaki od eseja, svojim kretanjem od filmografije i faktografije, sinopsisa filma, preko analize i poređenja sa eventualnim literarnim predloškom, navođenja simptomatičnih kritika iz vremena neposredno nakon što je film prikazan, pa do rediteljevog sagledavanja sopstvenog filma i njegovog učinka na publiku i kritiku, formira kompletnu sliku o svakom od pojedinih filmova. I takvo, ne preterano kontinuirano, prisustvo horor žanra u domaćoj kinematografiji, Ognjanović povezuje sa tokovima u stranoj kinematografiji. Ovakva kontekstualizacija, bazirana na očiglednom poznavanju žanra, retroaktivno uključuje domaći horor u širu porodicu, presađujući pojedinačna porodična stabla, vezana za pojedine autore, u veći rasadnik.
Slično se može reći za pominjane filmskih kritičara poput Severina Franića, Bogdana Tirnanića, Aleksandra D. Kostića..., iz čijih je kritika Ognjanović koristio odlomke. Bilo da su navedeni kao primeri razumevanja horor žanra ili njegovog tumačenja kao pomodarstva, psihičke poremećenosti autora filma i inferiornog kopiranja stranih uzora, ovi kritičari su zapravo, hteli to ili ne, ovom knjigom postali bitni i odgovorni akteri u istoriji filma i kreiranju kulturne svesti jednog naroda. Njihovi tekstovi, razasuti po filmskim časopisima i dnevnoj štampi, stavljeni su u kontekst ozbiljne studije ne samo kao dokaz o mišljenju u datom istorijskom trenutku, već i kao učesnici u novoj raspravi. Sa druge strane, povremeno se stiče utisak da Ognjanović svom predmetu pristupa sa ozbiljnošću koju domaća kinematografija gotovo da i ne zaslužuje. Što samo nameće odgovornost budućim filmadžijama, gledocima i filmskim kritičarima da se filmom bave sa svešću o celini, tj. kinematografiji koja, čak i ako trenutno nema dovoljno pokazatelja samosvesti, ne predstavlja nikakvo opravdanje da se trud ne ulaže makar u zamišljenu, vizionarsku celinu. Dakle, knjiga hrabri.
Ognjanovićeva analiza odlikuje se dobrim zaleđem u vidu poznavanja žanra, ne samo horora i ne samo filmskih žanrova. Umesto rasipanja znanjem koje očigledno poseduje ili držanja predavanja i olakog lepljenja definicija, autor radije uspostavlja dijalog sa drugim kritičarima i teoretičarima i, po potrebi, zalazi u književnu teoriju ukazujući na poreklo određenih motiva. Otuda je svaki od filmova preciziran u svom horor identitetu (folklorni horor, gotska romansa, metafizički horor, slešer, egzistencijalna jeza...), te se ispostavlja da, čak i u tako malom broju filmova (12), postoji izvesna raznolikost koja ukazuje na bogatstvo žanra koje autorima omogućava da se izraze na svoj način.
Kao primer Ognjanovićeve analize, posebno treba izdvojiti deo iz eseja o filmu Već viđeno gde se prati naslovni motiv od njegove izvorne medicinske definicije, preko upotrebe u Markovićevoj priči (element psihologije junaka), forme, odnosno korišćenja fleš bekova i fleš forvarda u rediteljskom pristupu, pa do idejne dimenzije koja se odnosi na zatvorenu kružnicu nasilja, princip po kom pređašnja žrtva postaje sutrašnji dželat.
Treći deo je dragocen triptih intervjua sa merodavno odabranim filmskim rediteljima Đorđem Kadijevićem i Dejanom Zečevićem i scenaristom i filmskim kritičarem, Dimitrijem Vojnovim. Razgovor sa Zečevićem, budući vođen u trenutku kada je T.T. Sindrom još čekao na montažu, više nosi pečat ekskluzivnog, a danas prosto zastarelog. Kratak post scriptum intervju sa istim rediteljem nakon što je film prikazan publici tek delimično dopunjava prethodni. I ovaj intervju je očigledno trebalo malo da sačeka da se utisci reditelja slegnu, budući da se mahom svodi na defanzivnu izjavu za štampu povodom prvih novinskih napisa o T.T. Sindromu.
Suprotno Zečeviću, intervjuu sa Kadijevićem ide u prilog istorijska distanca, ali i kontemplativna priroda ovog reditelja čije promišljanje sopstvenih filmova i spremnost da se o njima i onome što ih je iznedrilo priča bez straha od preteranog tumačenja i demistifikacije umetničkog postupka, podseća na zbirku intervjua sa Kronenbergom, «Cronenberg on Cronenberg». Za Kadijevića se može reći da je svojevrsni Feniks ove knjige, ne samo zato što mu Ognjanović posvećuje svoj rad, već i zato što se sad jasno vidi koliko je ovaj autor doprineo domaćoj kinematografiji, a što je, ranije biranim referentnim okvirima, promicalo.
Razgovor sa Dimitrijem Vojnovim dinamično se nadovezuje na neke od ključnih tačaka na kojima Ognjanović insistira u uvodnom delu knjige (problematika žanrovskog pristupa filmu u okvirima domaće kinematografije, sa posebnim osvrtom na horor), a koje Vojnov dodatno produbljuje (posebo je zanimljiv deo o relaciji pravoslavlje - horor). Iz ovog se intervjua čuje i jedan novi glas: naspram Ognjanovićevog navođenja filmskih mislilaca na čelu sa Nebojšom Pajkićem koje s pravom izdvaja kao presedan u dotadašnjem odnosu prema stranom žanrovskom filmu, Vojnov kritički sagledava Pajkićev učinak u konkretnim rezultatima domaće kinematografije, kojim otvara vrata za novu polemiku. Tako, Ognjanovićeva knjiga ispunjava dva bitna uslova koje teorijski rad bilo koje vrste čine relevantnim: revalorizaciju zanemarenog (Kadijević) i kritičko sagledavanje ustanovljenog (Pajkić).
Kako, pri bavljenju domaćim filmom, ne postoji dovoljno stvari koje se podrazumevaju, a koje bi čoveku omogućile da se, razmišljajući o filmovima, razmaše bez suvišnog dokazivanja platforme sa koje priča, Ognjanović je knjigom «U brdima horori» svoju platformu morao da postavi, obrazloži i praktično ukine suspenziju neverice («zar mi imamo horor film?»). Pohvalno je što autor, na tom putu, ništa ne podrazumeva, već ovu nevericu uzima u obzir, traga za njenim razlozima, čuvajući se pukog definisanja. Otuda je knjiga «U brdima horori – srpski film strave» prevashodno primer jednog promišljenog i studioznog pristupa filmu koji se voli, gleda i razume.
Mali darvinistički poduhvat po svom nastojanju i rezultatima.
Obznanili nasdvoje u 4. siječanj 2008 10:22:28
